Рамхалдың «Мишкеней Эльйон» еңбегі (2-бөлім) – Қасиетті Ғибадатхана туралы таңғаларлық терең пайымдар

בס"ד 

Рамхалдың «Мишкеней Эльйон» еңбегі (2-бөлім) – Қасиетті Ғибадатхана туралы таңғаларлық терең пайымдар

«Құдай қаласын қуантатын өзен бар, оның бұлақтары Ең Жоғарғының қоныстарының (Мишкеней Эльйон) қасиетті орнын шаттыққа бөлейді» (Забур 46:5)

«Рабби Йоханан айтты: Киелі, берекелі Ол былай деп мәлімдеді: “Жердегі Иерусалимге кірмей тұрып, көктегі Иерусалимге кірмеймін”. Онда көктегі Иерусалим бар ма? Иә, өйткені былай жазылған: “Иерусалим оған қоса біртұтас болып жымдасқан қаладай салынған”» (Таанит 5а)

Кіріспе «Мишкеней Эльйон» еңбегінде Рабби Моше Хаим Луццатто (қасиетті Рамхал) Көктегі Қасиетті Ғибадатхананың құпияларына есік ашады. Ол алдымен өз мақсатын баяндайды:

«Бұл трактаттың мақсаты – даналарымыз айтқан Көктегі Ғибадатхананы зерттеу, оның пішіні мен құрылымын әрбір егжей-тегжейіне дейін ашу және жердегі Ғибадатхананың әрбір өлшемі мен жобасы көктегі баламасын қалайша айна-қатесіз бейнелейтінін көрсету.

Содан кейін ол оқырманға жеке өтінішпен тіл қатады:

Ал сен, қадірлі оқырман, ақылыңның бар күшін жи. Бар назарыңды осы жерге бұр, өйткені мен саған құлағың естімеген таңғаларлық даналықты үйретемін. Сол арқылы сен барлық патшалардың Патшасы Өз жаратылыстарына қалай қарайтынын және әлемін мінсіз тәртіппен қалай басқаратынын білесің. Ол бұл тәртіпті әлем берік негізде тұруы үшін орнатты, ақиқат пен адалдықта кемеліне келтірді.»

– Рамхал, «Мишкеней Эльйон», Кіріспе

Дегенмен Рамхалдың өзі де бұл ойлардың қалыпты түсініктен қаншалық алыс екенін мойындайды:

«Бұл мәселелер өлі пенденің ой-қиялы жетпейтін биіктерге созылады. Ешбір адам Жаратушының даналығына толық бойлап, ақиқат жолын түбіне дейін жүріп, Құдайдың істерін түгел ұғынған емес. Бірақ енді мен бұларды сенің алдыңа бір ғана кіріспе еңбекте, бәрін қамтыған түрде қоямын: ол сенің көзіңді әлемнің басқарылуына және Құдайдың әрбір жаратылысқа күнделікті несібесін, әрқайсысына белгіленген уақытында қалай жеткізетініне ашады.

«Мишкеней Эльйоннан» нұр Жаратылыстың Негіз Тасы Рамхалдың айтуынша, күллі ғалам біртұтас рухани бастауынан тарайды:

«Жаратушы бұл дүниені бар қылуды қалағанда, бәрін он ұлы нұрға – он Сефиротқа жинады; солардан ағаштың діңінен тараған бұтақтардай әртүрлі жаратылыс пайда болды. Бар болмыстың ішінде Жоғарғы Арбада өз орны белгіленбеген ештеңе жоқ.»

Бұл «Жоғарғы Арба» (Меркава Эльйона) – бүкіл болмысты өткізіп, асырап тұратын құдайлық құрылым. Әрбір жаратылыс, рухани болсын, тәндік болсын, осы жоғары жүйеге тамырланған бұтақ. Ал жердегі Ғибадатхана – бұл шындықтардың жай ғана белгісі емес. Ол олардың материалдық кейпі: жаратылыстың ішкі тәртібі көзге көрініп, қолжетімді болатын орын.

Шехина және жаратылыстың іргетасы Жоғарғы нұрлардың оныншысы әрі соңғысы – Малхут – Шехина, яғни Қоныстанған Қатысу деп аталады. Барлық жаратылыс Шехина арқылы тамырланады. Әрбір жаратылыстың рухани түбі жоғарғы Сефиротқа барып тірелсе де, әрқайсысының Шехинамен тікелей байланысы бар; сондықтан ол «балалардың анасы» деп аталады. Бар болмыс оның қолынан шығады.

Осы түбірлердің бәрі тоғысатын арнайы орын бар: Көктегі Ғибадатхана. Ол – Шехинада да, жоғары нұрларда да тамырланған барлық жаратылған ақиқаттардың ортақ кіндігі. Онда бәрінің түбірі жатыр: жер мен ондағының бәрі, көктер мен олардың қалың қолы, рухани да, материалдық та барлық болмыс түгелдей.

Дәл осы орынның қақ ортасында теңдессіз сәуле шашқан бірегей тас тұр. Бұл – Эвен Шетия, Негіз Тас. Көктегі Ғибадатхананың Қасиеттілер Қасиеттісінде орналасқан ол – күллі болмыстың тірек-нүктесі; онда кемел сұлулық пен құдайлық көрік бар. Осы дүниедегі физикалық Қасиеттілер Қасиеттісінде де соған сәйкес Негіз Тас бар.

Жоғарғы арналар торабы Осы орталық тастан жаратылыстың бар кеңістігіне сансыз арна мен жол тарайды. Әуелі олар ұлы күре жолдардай басталып, болмыстың әр санатының рухани тәртібін басқарады. Жаратылыстың әрбір реті өз жолымен ішкі санамен жүріп, несібесін тікелей Патшадан алады.

Сол негізгі күре жолдардан шексіз ұсақ соқпақтар тарайды: әрбір болмыстың – үлкен-кішінің – жеке түбір-сызықтары. Әрқайсысының өзіне тән бағыты бар. Бәрі бір ғана орталықтан басталады: Көктегі Ғибадатхананың ортасындағы тас – Жаратушы бәрін бір тұтас назарымен қадағалайтын орын.

«Ол олардың жүректерін бірге қалыптастырады, Ол олардың барлық істерін түсінеді.» (Забур 33:15)

Бұл орталық нүкте, Негіз Тас – ғаламның дүрсіл қаққан жүрегі: өмірдің, тәртіптің және Құдайлық назардың қайнар көзі әрі тоғысар жері.

Исраил жері және әлемнің жобасы Тасты айнала ұлан-ғайыр жол жатыр; ол теңдессіз көркем, айбынды қалаларға толы өлке іспетті, Шехинаның салтанатына малынған. Қасиеттілігі үшін ол төменгі әлемге Исраил жері болып сәуле шашады – Құдай айрықша қамқорлықпен қарайтын жер.

Бұл орталық өлкенің сыртында көптеген өзге жолдар созылады: бірқатары оңға (Хесед, мейірім), енді бірқатары солға (Дин, үкім) ауытқиды. Солар әлемнің өзге жерлерінің бәріне бастау болды. Әрқайсысының үстінен жетпіс ұлттың біріне тағайындалған қуатты рухани уәзір (Сар) қарайды.

Жаратылыстың бастапқы тәртібінде бұл өлкелер де Исраил жеріндей таза болуы тиіс еді. Бірақ адамзат бұзылған соң, арамдық тамыр жайды. Уәзірлердің өздері де бұзылысқа тартылып, қарамағындағы жерлер де солай бұзылды. Тек келешекте, әлем түзетілгенде, барлық жерлер тазалыққа қайта оралады, бірақ Исраилге мәңгі берілген жердің дәрежесіне ешқашан жетпейді.

«Бұл ілімді берік ұста, өйткені мен мұнда тереңдігі орасан құпияларды ашып отырмын, олар ең ішкі даналықта тамырланған.»

Бірлік арқылы Үйді тұрғызу Шехина нұрында және тепе-теңдігінде толық болғанда, аса қорқыныш сыйлар орын пайда болды: Көктегі Ғибадатхананың Қасиеттілер Қасиеттісі. Бұл – Ұлы Қалау Орны, тыныштық пен сүйіспеншіліктің бастауы. Ол жасырын әрі мөрленген. Оған тек Патша ғана кіреді. Оның ішінде нұрдың және кемелдіктің толықтығы бар.

Осы ішкі қасиетті орыннан Көктегі Ғибадатхананың қалған бөлігі тарады, әрі оның ішінде Негіз Тас жатыр. Осылайша екі деңгей пайда болды:

Жасырын ішкі бөлме – Малхуттың толық сәулесін қамтиды. Кеңейген құрылым – Ғибадатхананың қалған бөлігі, барлық жаратылыстың түп-негіздерін ұстайды. Малхуттың нұры Мелехпен (Патшамен) біріккенде, терең тыныштық (Менуха) күйі пайда болды. Сол үйлесімнен Үйдің толық жобасы туды: оның барлық аулалары, бөлмелері, өлшемдері мен қызметтері. Әр бөлік белгілі рухани күштер мен нұрларға сәйкес келеді.

Осы Үйден жаратылыстың күре жолдары созылады; олар қуатқа толы Құдайлық есімдерді алып жүреді. Ал жеке болмыстардың ерекше түбірлері – тармақ жолдар – олардың астында жасырын. Үйдің ішінде тек күре жолдар аталады. Сыртта әрбір жол өз болмысына сай дербес бейне алады.

Сондықтан Ғибадатхана Менуха деп аталады: ол тыныштық пен бірліктен туды. Және бір рет тұрғызылған соң, енді ешқашан жасырылмады.

«Бұл қасиетті Үй әлемнің өзінен бұрын пайда болды. Өйткені әрбір жаратылған болмыс өз күшін де, несібесін де осы Үйден тартады.»

– Рамхал, «Мишкеней Эльйон»

Патшадан Үйге береке құйылғанда, оның аулалары мен бөлмелері күш-қуатқа толады. Әрбір болмыс өз деңгейіне қарай содан алады.

Құдайлық несібенің үзілмес ағыны Көктегі Ғибадатханаға береке мен несібенің ағымы ешқашан тоқтаған емес. Тоқтауы мүмкін емес. Егер ол ағым бір сәтке үзілсе де, барлық жаратылыс сол мезетте-ақ жоқ болып кетер еді.

«Патша Өз сарайынан көзін бір сәт те алмайды.»

– Рамхал, «Мишкеней Эльйон»

Біреу: тек жоғары рухани сатылар – Абба (Даналық) мен Имма (Түсінік) – әрдайым біріккен, ал төменгі сатылар – Зеир Анпин мен Нуква – ажырауы мүмкін дер. Рамхал бұған қатаң жауап береді:

«Сен бұл даналықтың тереңіне жеткен жоқсың, оның түп-тамырын ашқан жоқсың.»

– Рамхал, «Мишкеней Эльйон»

Одақ пен байланыс: Құдайлық қатынастың екі түрі Рамхал рухани әлемдердегі қатынастың екі түрін айқын ажыратады: Хиббур (байланыс) және Зивуг (одағу, толық бірігу).

Хиббур – екі нұрдың өз орындарында тұрып бір-біріне қарауы әрі сәуле шашуы, бірақ аралары алшақ қалуы. Нұр өз бастауынан алыстаған сайын әлсірейді. Бұл нұрлардың арасында шын мәнінде үзілу болмаса да, данышпандар мұны метафоралық түрде Пируд (айырылу) деп атайды; ол «өсімдіктерді жұлып тастауға» ұқсайды, яғни өмірді түбірінен айыру.

Зивуг – керісінше, толық бірігу. Нұрлар жақындап, қауышып, тоғысады. Біріккенде олардың сұлулығы мен сәулесі көз шағылыстырады. Қасиетті оттай олар құштар тоғыста лапылдап жанады. Біріккен қуаты барлық әлемдерге қуаныш пен күш толқындарын таратып, Шексізге (Эйн Соф) қайта көтеріледі де, мол берекені қайта тартып әкеледі.

Жоғарғы рухани қабаттарда Тетраграмматонда ишара етілген ең жоғары үш нұрда (Йуд ұшы Кетерді, Йуд Хохманы, ал Һей Бинаны білдіреді) ешқандай айырылу жоқ. Олар мәңгілік, мінсіз әрі бұзылмас бірлікте байланысқан.

Ал төменгі әлемдерде, адамзаттың күнәсі салдарынан, мәнде емес, байланыста ажырау болуы мүмкін. Йуд Һейден, Һей Вавтан және сол сияқты бөлінуі ықтимал. Мұндай үзілістер рухани ажырауды білдіреді және физикалық дүниеде тәртіпсіздік пен қирау болып көрініс табады.

Зивуг және Үшінші Ғибадатхана Төменгі дүниеде шынайы Зивуг – толық рухани бірігу – Ғибадатхана қайта тұрғызылып, нұрлар түзетілгенге дейін болмайды. Мұның терең мағынасы Талмудтағы ілімде жатыр:

«Киелі, берекелі Ол: Мен жердегі Иерусалимге кірмей тұрып, көктегі Иерусалимге кірмеймін, – деді.» (Таанит 5а)

Жердегі Иерусалим қайта қалпына келіп, көтеріліп, жер жүзінің мақтанышына айналмайынша, Патша тіпті көктегі Иерусалимде де Өзін толық ашпайды. Бірақ нұрлар түзетіліп, бастапқы үйлесіміне жақындаған сайын, олардың қуаты артып, Құдайлық өміршеңдік ағыны толық қайтадан жүреді. Бұл үдеріс осы дүниеде Қасиетті Ғибадатхананың салынуымен тәмамдалады.

Алайда күнә келтірген рухани зиян шамадан асып кетсе, Зивугтің біріктіруші күші бұзылады. Сонда жердегі Ғибадатхана өз түбірімен үндеспей қалып, қирайды.

Көктегі Ғибадатхана ешқашан тоқтамайды Жердегі Ғибадатхана қиратылғанымен, Көктегі Ғибадатхана ешқашан өмір сүруін тоқтатқан жоқ. Егер ол жойылса, ғалам бір сәтте-ақ қирап түсер еді.

Дегенмен оның бастапқы жарқырауы бәсеңдеді. Бір кездері төгілген қуаныш пен нұрлы қатысу, Патшаның мекенінің ұлылығы енді толық ашық емес. Бірақ бұл ақырғы хәл емес. Әлем тазарған кезде, зұлымдар аластатылғанда, бәрі бастапқы тәртіпке қайтады. Нұр бұрынғыдан да күштірек жарқырап, Құдайлық береке ағыны қайтадан молынан төгіледі.

«Осы соңғы Үйдің салтанаты бұрынғылардан артық болады.» (с. Аггей 2:9)

Сондықтан төменгі дүниеде Ғибадатхана қайта тұрғызылады. Ал ол тұрғызылғанда, оның салтанаты Бірінші және Екінші Ғибадатханадан да асып түседі.

Ғибадатхана – ғарыштық жоспар Негіз қаланған соң, Рамхал Ғибадатхананың сәулетіне көшеді: тек физикалық жоспарына ғана емес, рухани құрылымына және метафизикалық жобасына да.

«Енді мен Ғибадатхананың жобасын толық егжей-тегжейімен, бөлім-бөліммен, бұрыш-бұрышымен баяндаймын.»

Бірақ алдымен ол маңызды бір қағиданы бекітеді:

«Ғибадатхананың бүкіл пішіні болмыстың ең биігінде тұрған ұлы құпияға сүйенеді.»

Бұл құпия Тиферет пен Малхуттың, Құдайлықтың еркек және әйел қырларының асқақ одағына қатысты; сол одақ толық Менуха (тыныштық) күйін тудырды. Сол одақтан Ғибадатхананың пішіні пайда болды: Қасиетті орын (Хейхал), оның ішкі бөлмелері және айнала құрылыстар. Бұлардың бәрі – Патшаның қызметшілері, көктегілер де, жердегілер де, өз үлестерін мінсіз тәртіппен алатын бекеттер.

Жаратылыстың үш саласы Ғибадатханада бейнеленуі Ғибадатхана үш негізгі аймаққа бөлінеді; әрқайсысы жаратылған болмыстың өзге бір ретіне сәйкес келеді. Бұл аймақтар Көктегі Ғибадатхананың ортасындағы ұлы Эвен Шетиядан (Негіз Тастан) сыртқа қарай ашылады.

Негізгі Қасиетті орын (Хейхал), оның ішінде Қасиеттілер Қасиеттісі (Двир) және Кіреберіс (Улам): ең ішкі бөлік. Ол Исраил ұлдарының жандарына сәйкес келеді, «қасиетті ұрық, жер бетіндегі бірегей халық». Жоғарғы және Төменгі Аулалар: бұлар – періштелердің аймағы, Патшаның қызметін атқаруға қойылған көктегі жандар. Жоғарғы (Ішкі) Аула Құдайлық Қатысуға жақынырақ; Төменгі (Сыртқы) Аула оны қоршайды. Ғибадатхана тауы және сыртқы аймақтар: бұл кең кеңістік осы дүниедегі физикалық жаратылыстарға, ең үлкенінен ең кішісіне дейін, түгел сәйкес келеді. Бұлар – сыртқы жаратылыстар, киеліліктің төменгі қақпалары арқылы Құдайлыққа байланған. Әр аймақ өз несібесін жоғарыда сипатталған дәл әрі тәртіпті арналары арқылы алады. Ештеңе орынсыз емес. Әр жанға, әр періштеге және әр жаратылысқа Патшаның Үйінен өз үлесі беріледі, әрқайсысы өз түбірі мен рухани сыйымдылығына сай.

Ғибадатхана және Төрт Әлем Ғибадатхана сәулетінің терең бір қыры бар: оның төрт рухани әлемге – Ацилут (Сәуле шығару), Берия (Жаратылыс), Йецира (Қалыптасу) және Асия (Іс-әрекет) – сәйкестігі.

Рамхал маңызды бір түсіндірмеден бастайды:

«Біл: періштелерге екі түрлі несібе керек: бірі – өз болмысын ұстап тұру үшін, екіншісі – өз қарауына берілген жаратылыстарға жеткізу үшін. Өйткені ештеңе алмаса, олар не береді?»

Бұл қос міндет періштелердің Құдайлық қайнар мен төменгі әлемдер арасындағы дәнекер рөлін көрсетеді. Олардың несібесі де, жалпы рухани молшылық та Ғибадатханадан дәл әрі реттелген арналармен ағады.

Ғибадатхана жиі үш негізгі аймақтан тұрады деп айтылғанымен, Рамхал оның шын мәнінде төрт бөлек деңгейге бөлінетінін ашады:

Хейхал (Қасиетті орын ғимараты): Қасиеттілер Қасиеттісі (Двир) мен Уламды (Кіреберіс) қамтиды. Ол Ацилут әлеміне – таза Құдайлық нұр мен Исраил жандарының орнына – сәйкес келеді. Жоғарғы Аула: ұлы періште қолбасыларының аймағы. Ол Берияға, таза рухани жаратылыс әлеміне сәйкес. Төменгі Аула: періштелер легінің мекені. Ол Йецираға, қалыптасу әлеміне сәйкес. Ғибадатхана тауы: ең сыртқы аймақ, Асияға – физикалық әрекет әлеміне, осы дүниедегі жаратылған болмыстар аймағына – сәйкес. Осы төрт аймақ Жаратылыстың ішкі құрылымына тамырланған толық рухани иерархияны құрайды.

Қасиетті орынның ішкі бөлінісі Хейхалдың өз ішінде де бөлініс бар. Қасиеттілер Қасиеттісі (Двир) – бәрінен жасырын әрі ең асқақ өлшемді білдіреді: Кетер (Тәж), ол Йудтың ұшымен ишараланады. Бұл Тәж Йудпен – Хохмамен (Даналықпен) – мәңгі біріккен және қозғалмайды, ажырамайды.

Бұл ішкі қасиетті орын, Келісім сандығының орны, рухани шоғырланудың ең жоғарғы нүктесі. Осы жерден болмыстың барлық деңгейін жан бітіретін арналар тарайды.

Құдайлық Есімнің төрт толымдалуы Ғибадатхананың әр аймағының рухани қуаты Құдайдың қасиетті есімдеріне тіреледі. Бұл аймақтар Тетраграмматонның (Y-H-V-H) – Құдайдың айтылмас төрт әріптік Есімінің – төрт «толымдалуына» (Милуим) сәйкес келеді; ол біртіндеп айқынырақ түрде жазылады:

72 (Аб): י-ו-ד ה-י ו-י-ו ה-י – әріптері Йудпен толымдалған 63 (Саг): י-ו-ד ה-י ו-א-ו ה-י – Вав Алефпен толымдалған 45 (Мах): י-ו-ד ה-א ו-א-ו ה-א – әріптері Алефпен толымдалған 52 (Бен): י-ו-ד ה-ה ו-ו ה-ה – Һей Һеймен толымдалған Бұл төрт толымдалу – Құдайлық көріністің барлық негізі. Рамхал жазады:

«Бұл аймақтар барлық Есімдердің ең асқақ әрі ең таңдаулысын алып жүреді. Бұлар – бәрін қамтитын Есімдер; олардың алдында өзге барлық құдіретті әрі айбынды Есімдер бар болмағандай шегінеді. Бар болмыс, басынан аяғына дейін, соларға байланған.»

Ғибадатхананың әр рухани аймағын осы төрт толымдалудың бірі басқарады. Өзге барлық есімдер мен күштер олардың астында әрекет етеді және осы бастапқы түбірлердің алдында өзін көрсете алмайды.

Екі бастау құпиясы (Бе-Рейшит) Енді біз «Мишкеней Эльйондағы» бір бетбұрысқа келеміз. Рамхал Ғибадатхананың метафизикалық құрылымын сипаттаудан болашақ Ғибадатхананың бұрынғылардан неліктен түбегейлі өзгеше болуы керек екенін ашуға көшеді:

«Енді мен саған болашақ Ғибадатхананың Бірінші және Екіншіден неге өзгеше болатынын түсіндіремін. Бұл ұсақ-түйек емес. Бар зейініңді бер және ілесуге күшіңді аяма. Алдымен түсінуің тиіс кейбір түйінді тұстар бар.»

Кілт Таураттың ең алғашқы сөзінде:

«Басы (Берейшит) – Құдай көктер мен жерді жаратты.» Берешит 1:1

Даналар Берейшиттегі Бейт әрпі, сандық мәні екі болғандықтан, «екі бастауға» ишара етеді деп үйретті. Осы қос бастау құрылымын түсіну – ғаламдағы түзетілу үдерісін толық ұғынудың кілті.

Жаратушы, берекелі Ол, ғаламды жаратуды қалағанда, нұрларды өз орындарына реттеп қойды, күзетшілерді тағайындады және жаратылыстың ұлан-ғайыр жүйелерін Өз даналығына сай құрды.

Осы Даналық (Хохма) – Құдайлық Есімдегі Йуд – барлық нұрлар мен жаратылған болмыстардың өмір сүру қағидасы. Бәрі осы Даналыққа тәуелді. Барлық рухани күштер оны несібе мен қуаттың түпкі қайнары деп біледі.

Алайда осы Даналықтың үстінде одан да терең, одан да жасырын бастау бар: Кетер, Тәж. Ол Кохелетте (Екклесиаст) былай сипатталады:

«Терең, терең: оны кім таба алады?» Екклесиаст 7:24

Бұл жасырын бастау соншалық асқақ әрі аса қасиетті болғандықтан, Даналықтың ішінде толықтай жасырын күйде қалады. Көзге көрінбесе де, ол Даналықтың барлық әрекетіне күш беріп, бағыт сілтейді. Даналық арқылы жарыққа шыққанның бәрі, түптің түбінде, осы жасырын Тәжден бастау алады.

«Бұл дүниеде Даналық жүзеге асыратын ешбір нәрсе сол басқа, жоғары бастаудан тәуелсіз түрде өмір сүрмейді; ол Йудтың ұшымен ишара етіледі.»

Кетерді білдіретін ұшы Йудтан ешқашан ажырамайды. Екеуі біртұтас болып байланысқан. Демек, күллі жаратылыс екі қағидамен басқарылады: Даналық (Хохма) – бастау; және Тәж (Кетер) – бастаудың бастауы. Берейшит сөзіндегі ишара – Бейт-Рейшит, екі бастау – осы.

Бірақ неге екі бастауды бір ғана сөздің ішіне жасырды? Өйткені әлем жаратылған күннен бүгінге дейін жаратылыс әлі соңғы кемеліне жеткен жоқ. Бәрі адамзаттың іс-әрекетіне байланысты. Егер адам күнә жасамағанда, әлем бастапқыдан-ақ кемел болар еді. Бірақ күнә салдарынан әлемнің дамуы Даналық деңгейінде тоқтап қалды. Қазірге дейін тек төменгі бастау – Хохма – ашылып, жаратылысты басқаруда белсенді болды. Жоғарғы бастау – Кетер – жасырын күйде қалды.

Алайда келешекте осы жасырын Тәж өз қуаты мен ұлылығын толық ашады. Сол кезде барлық рухани нұрлар әлдеқайда жоғары деңгейге көтеріледі; ол деңгейден кейін құлдырау болмайды:

«Нұрлар әлі бұл деңгейге көтерілген жоқ. Бірақ келешек заманда көтеріледі. Көтерілгенде, әлемге тасыған игілік құйылады.»

Бұл – ең соңғы түзетілу. Кетер ашылып, Хохмамен көзге көрінер түрде біріккенде, екі бастау үйлесіммен әрекет етіп, жаратылыс мәңгілік кемел күйіне жетеді.

Дереккөздер Негізгі дереккөз

Рабби Моше Хаим Луццатто (Рамхал), «Мишкеней Эльйон» («Ең Жоғарғының қоныстары»). Бұл мақаладағы Рамхалдың барлық тікелей дәйексөздері еврей тіліндегі түпнұсқадан ағылшын тіліне беріліп, содан кейін осында ұсынылды. Олар Рамхал сөздерінің мағынасы мен рухын анық, оқылымды түрде сақтауды көздейді.

Киелі жазба аяттары

Забур 46:5

Забур 33:15

Берешит 1:1

Кохелет 7:24

Талмуд дереккөздері

Талмуд Бавли, Таанит 5а

Каббалистік дереккөздер

Зоһар (Йесодты «әлемдердің өмірі» деп атауға қатысты сілтеме)