Рош Ходештің жасырын нұры – Жаңа айдың каббалистік құпиялары

בס"ד 

🕯️ Александр бен Пиманың жанының көтерілуіне 🕯️

Рош Ходештің жасырын нұры – Жаңа айдың каббалистік құпиялары

Рош Ходеш, жаңа айды қасиеттеу, еврей күнтізбесіндегі рухани қуаты ең жоғары сәттердің бірі.

Бұл күнтізбедегі жай ғана күн немесе литургиялық формалдық емес. Каббалистердің ілімдерінде Рош Ходеш кванттық жаңаруды, Шехинаның ай сайынғы қайта тууын және әлемге Құдайлық нұрдың жаңа арналарының ашылуын білдіреді.

Еврей халқына ұлт ретінде берілген ең алғашқы өсиет, тіпті Мысырдан шығудан бұрын, жаңа айды қасиеттеу болды. Аятта былай делінген: «Бұл ай сендер үшін айлардың басы болады» (Мысырдан шығу 12:2). Зоһар (Бо парашасы) бұл өсиет арнайы Израильге уақыттың өзін жаңарту қабілетін беру үшін, айлар мен маусымдардың айналымына қасиеттілік тарту үшін және төменгі әлемнің ағынын жоғарғы әлемнің ырғақтарымен сәйкестендіру үшін берілгенін түсіндіреді.

Төменде классикалық каббалистер – Зоһар, Аризал, Рашаш, Бен Иш Хай және Бресловтық Рабби Нахман – түсіндірген Рош Ходештің терең өлшемдерінің зерттелуі берілген.

Рош Ходеш Жаңа Ай
Айдың кішіреюі

Рош Ходешті түсіну үшін алдымен айды түсіну керек. Талмуд (Хулин 60b) таңғаларлық бір үзіндіні келтіреді. Жаратылыстың төртінші күнінде Таурат Құдай «екі үлкен шамшырақты» жаратқанын айтады (Жаратылыс 1:16). Бірақ аят бірден жалғасады: «үлкен шамшырақ… және кіші шамшырақ». Олар қалайша әрі үлкен, әрі кіші бола алады?

Талмуд түсіндіреді: күн мен ай бастапқыда дәрежесі жағынан тең жаратылған. Сонда ай Қасиетті, Ол жарылқанған, алдында келіп: «Әлемнің Иесі, екі патша бір тәжді бөлісе ала ма?» деді. Құдай айға өзін кішірейтуді бұйырды.

«Ай Қасиетті, Ол жарылқанған, алдында айтты: Әлемнің Иесі, екі патша бір тәжді бөлісе ала ма? Ол оған айтты: Бар да өзіңді кішірейт.»
(Вавилондық Талмуд, Хулин 60b)

Ай қарсы шықты. Ал бүкіл талмуд әдебиетіндегі ең ғажайып үзінділердің бірінде Құдай көрінген әділетсіздікті мойындады. Ол Израильге Рош Ходеште арнайы құрбандық әкелуді бұйырды, бейнебір айдың кішіреюі үшін өтеу ретінде:

«Қасиетті, Ол жарылқанған, айтты: Маған өтеу әкеліңдер, өйткені Мен айды кішірейттім.»
(Вавилондық Талмуд, Хулин 60b)

Түсінгіш оқырман үшін Талмуд тек аспан денелері туралы ғана емес, Зеир Анпиннің (күн деп те аталады) және Шехинаның (ай деп те аталады) Парцуфимдері туралы айтып отыр. Зоһар (Берешит) бұл ілімді өлшеусіз тереңдетеді. Айдың кішіреюі жай астрономиялық құбылыс емес. Ол оның Парцуфының бастапқы қысқаруын бейнелейді – жаратылыстың ашылуындағы қажетті кезең, ол бөлінуді, иерархияны және қараңғылықтың, еркін еріктің, еңбектің, сый мен жазаның мүмкіндігін енгізді.

Кішіреюге дейін Малхут Зеир Анпинмен бірдей нұрмен жарқырады (Хеседтен Йесодқа дейінгі алты Сефирот, олар күнге сәйкес келеді). Одан кейін ол жарық шығаратын емес, қабылдайтын ыдысқа айналды. Бұл әлемдегі барлық жер аударылудың, барлық сағыныштың және барлық рухани қашықтықтың түбірі.

Ай Малхут ретінде: қабылдайтын нұр

Ай мен Малхут арасындағы сәйкестік – Каббаладағы ең негізгі ілімдердің бірі. Айдың өз нұры болмай, күннің нұрын шағылыстыратыны сияқты, Малхут та барлық жарығын жоғарғы Сефироттан алады.

Зоһар айды Шехинаның негізгі символы ретінде қайта-қайта қолданады. Ай толғанда, ол Шехинаның толық жарық күйін, Зеир Анпинмен толық бірігуін білдіреді. Ай кеміп жоғалғанда, бұл Құдайлық қатысудың жасырылуын, Шехинаның ашық көріністен шегінуін білдіреді.

«Ай жаңарғанда, Шехина жаңарады. Ал Шехина жаңарғанда, береке барлық төменгі әлемдерге түседі.»
(Зоһар, Пинхас парашасы)

Сондықтан айдың өсуі, ай соңында жоғалып, біртіндеп қайта көрінуі, жай физикалық құбылыс емес. Ол Шехинаның жасырынудан нұрға дейін біртіндеп қалпына келу үдерісін бейнелейді. Әр ай сайын бұл оқиғалар қайталанып, оны түсінетіндерге Құдайлық нұрдың қалпына келуіне қатысу мүмкіндігін береді.

Бұл сондай-ақ патша Сүлейменнің Қасиетті Ғибадатхананы дәл Йом Киппурда, ай толық даңқында тұрған кезде аяқтап, ашқанының мәнін түсіндіреді. Бұл еврей патшалығының шыңы болған болуы мүмкін, және ораза ұстаудың орнына еврейлер той жасап тойлаған.

Рош Ходеш: жаңару сәті

Аризал, Рабби Ицхак Лурия, Рош Ходештің рухани динамикасына кең ілімдер арнады. «При Эц Хаим» (Рош Ходеш қақпасы) еңбегінде ол жаңа ай сәті – молад – Малхуттың толыққа жуық жасырынудан кейін жаңа нұр ала бастайтын нүктені білдіретінін түсіндіреді.

Әр айдың соңында ай толық жоғалады. Бұл Малхут ең төмен нүктесіне түсіп, оның нұры жасырылған күйге сәйкес келеді. Осы сәтте Малхут, бейнебір, жоғарғы Ана – Бинаға (Түсінік) қайта оралады. Сол жерде ол қайта құрылып, жаңарып, жаңа рухани әлеуетпен толтырылады.

«Рош Ходеште Малхут Бинаға көтеріледі және сол жерде жаңарып, алдағы ай үшін жаңа нұрлар мен жаңа киімдер алады.»
(Аризал, При Эц Хаим, Рош Ходеш қақпасы)

Бұл – шынайы қайта туу үдерісі. Шехина бұрынғы күйіне жай ғана оралмайды. Ол түбінен қайта құрылады, әр ай сайын сол айдың рухани сипатына сәйкес ерекше нұр құрылымын алады. Сондықтан әр айдың өз энергиясы, өз әрпі, өз руы және өз сезімі бар, бұл «Сефер Йецира» кітабында баяндалған.

Рош Ходеш текесі: өзгеше құрбандық

Сандар 28:15-те сипатталған Рош Ходештің Мусаф құрбандығында ерекше элемент бар: күнә үшін әкелінетін теке (сеир изим). Таураттың дәл сөзі: «және бір теке күнә құрбандығы ретінде Хашемге» (Сандар 28:15). «Хашемге» деген тіркес ерекше. Басқа күнә құрбандықтары жай ғана күнә құрбандығы деп аталады. Бұл Құдайға арналған деп нақты айтылады.

Көргеніміздей, Талмуд (Хулин 60b) мұны Құдайдың Өзі, бейнелеп айтқанда, айды кішірейткені үшін өтеу сұрайды деп түсіндіреді. Мұның салдары таңғаларлық. Бұл жаратылыстың өз құрылымына енгізілген бір ақиқатты білдіреді: әлемнің пайда болуына мүмкіндік берген ажырату, қажетті қысқару үдерісі белгілі бір жоғалтуды қамтығанын Жаратушының мойындауы. Рош Ходештің ай сайынғы құрбандығы – сол жоғалтудың Құдайлық мойындалуы және оның болашақта қалпына келу уәдесі.

Зоһар (Пинхас парашасы) Рош Ходеш текесі қатаң үкім күштерін (Диним) тыныштандырып, олардың қасиетті жақтан қорек алуына жол бермейді деп қосады. Осы құрбандық арқылы Ситра Ахраға (басқа жаққа) өз үлесін беру арқылы қасиеттілік күштері кедергісіз әрекет ете алады. Бұл құрбандық қызметінің ең терең құпияларының бірі: рақым кедергісіз ағуы үшін үкімді тежеу.

Он екі ай және Құдай есімінің ауысулары

Аризал жазбаларында әр он екі ай Тетраграмматон (Y-H-V-H) әріптерінің он екі ауысуының біріне сәйкес келетіні айтылады. Бұл ауысулар әр айдың рухани сипатын анықтап, қандай Құдайлық энергиялар қолжетімді екенін және қандай рухани әрекеттер тиімді екенін белгілейді.

Мысалы, құтқарылу айы Нисан стандартты Y-H-V-H тәртібіне сәйкес келеді, бұл Құдайлық мейірімнің толық әрі тікелей ағуын білдіреді. Иерусалим қабырғасының бұзылуымен байланысты Таммуз айы күшейген үкімді білдіретін ауысуға сәйкес келеді. Әр ай аспанда ерекше қақпа ашады.

Рош Ходеш қасиетті есімдері

«Шаар Хакаванотта» Аризал осы есімдерді тиісті ай бойы ойда ұстауға болатынын түсіндіреді, сол арқылы олардың ішіндегі баталарды тарту үшін.

Бен Иш Хай, Бағдадтық Рабби Йосеф Хаим, өзінің «Бен Иш Хай» (Екінші жыл, Вайикра парашасы) еңбегінде Рош Ходештің практикалық дәстүрлерін кеңінен баяндайды. Ол Рош Ходеш – қуаныш күні, кешірім өлшемі бар және дұға үшін ерекше қолайлы күн екенін үйретеді. Ол Израильді, Иерусалимді және Машиахты даңқ тағы алдында еске алуды өтінетін Яале Вейаво дұғасының маңызын атап өтеді.

«Рош Ходеш – қуаныш пен Құдайға жаңарған жақындық күні. Ол оны іздегендердің бәріне кешірім мен жаңару күшін алып келеді.»
(Бен Иш Хай, Екінші жыл, Вайикра парашасы)

Хида, Рабби Хаим Йосеф Давид Азулай, өзінің «Море Б’Эцба» еңбегінде Рош Ходешке арналған ұсынылған тәжірибелер қатарында арнайы дұғалар мен жырларды оқу, күнді мерекелік рухта өткізу және оны өзін-өзі есепке алу мен рухани тексеру уақыты ретінде пайдалануды атайды. Ол Рош Ходешті өз алдына шағын мейрам деп санаған, оған қол жеткізе білетіндер үшін шынайы рухани қуаты бар.

Рош Ходеш және оралу қақпасы

Бресловтық Рабби Нахман Рош Ходеш тәубеге (рухани оралуға) тығыз байланысты екенін үйретеді. Ай қараңғылық кезеңінен кейін ай сайын жаңарғаны сияқты, адам да рухани құлдыраудан кейін жаңара алады. Айдың жоғалуы – жойылу емес. Ол қайта тууға қажетті кіріспе.

«Ликутей Моаранда» (Тора 6) Рабби Нахман рацо в’шов – жүгіру мен қайту ұғымын талқылайды, бұл адам тәжірибесін сипаттайтын рухани өрлеу мен құлдырау арасындағы қозғалыс. Айдың ырғағы осы ілімді бейнелейді. Толықтық пен жарық кезеңдері бар, және жарық толық жоғалғандай көрінетін кезеңдер бар. Бірақ жоғалу – жаңа нәрсеге өтетін қақпа.

«Адам әрқашан өзіндегі жақсы нүктелерді іздеуі керек. Тіпті құлаған кезде де, тіпті жарық жасырылған кезде де, ол тек күштірек қайтуы үшін ғана жасырылған.»
(Рабби Нахман, Ликутей Моаран, Тора 282)

Бұл ілім рухани қараңғылық тәжірибесін өзгертеді. Ай қараңғылығын үмітсіздік уақыты деп қараудың орнына, ол мүмкіндіктер уақытына айналады. Каббалистер жасырыну жоқтық емес екенін түсінді. Ол – жаңарудың жатыры. Жарық кеткендей көрінетін дәл сәт – келесі нұрдың тұқымдары отырғызылатын сәт.

Рош Ходеш және әйелдік өлшем

«Пиркей деРабби Элиезер» (45-тарау) еңбегінде жазылған көне дәстүр бойынша Рош Ходеш Израиль әйелдеріне алтын бұзау күнәсіне қатысудан бас тартқандары үшін сый ретінде берілген. Ерлер алтындарын пұт жасауға бергенде, әйелдер бас тартты. Олардың адалдығы үшін сый ретінде оларға Рош Ходеш ерекше рухани мағынасы бар күн ретінде берілді.

Әйелдер мен Рош Ходеш арасындағы байланыс тарихи сыйдан да терең. Каббалистік ойда ай – Құдайлықтың әйелдік қырының, Шехинаның негізгі символы. Малхутқа табиғи сәйкестігі бар әйелдер жаңа айдың рухани энергияларына ерекше сезімтал. Айдың ай сайын жаңаруы әйелдік жаңару, түйсік және қабылдағыштық қабілетін бейнелейді.

Бен Иш Хай әйелдердің Рош Ходеште кейбір жұмыстардан тыйылу дәстүрі жай ғана әдет емес, шынайы рухани шындықты білдіреді дейді: бұл күні жаратылыстың әйелдік өлшемі көтеріліп, құрметтеледі. Рош Ходеште түсетін нұр әлемде Малхут қасиетін бейнелейтіндермен ерекше үндеседі.

Жарты Халель: қалыптасу күйіндегі мадақ

Рош Ходеште біз жарты Халель оқимыз, мерекелердегі толық Халельде бар кейбір жырларды алып тастап. Аризал мұны Рош Ходештің рухани шындығымен байланыстырады. Ай енді ғана қайта көріне бастады. Шехина қайта құрылу үстінде, бірақ әлі толықтыққа жеткен жоқ. Біздің мадағымыз осы күйге сәйкес: шынайы, жүректен шыққан, бірақ жарықтану үдерісі әлі жалғасып жатқанын сезінеді.

Толық Халель жарық шарықтау шегіне жеткен сәттерге арналған, мысалы Суккотта, Шехина толық безендірілген кезде. Рош Ходештің жарты Халелі – бастамалардың мадағы, өсіп келе жатқан, бірақ әлі толық емес жарықтың мадағы. Мұнда терең шынайылық бар. Бұл бізге кемелдікке жетуді күтпей-ақ мадақтай алатынымызды үйретеді. Біз жаңарудың алғашқы жылтылын тойлай аламыз және тойлауымыз керек, оның өсетініне сеніп.

Кидуш Левана – Шехинаны қарсы алу

Рош Ходешпен тығыз байланысты тағы бір дәстүр – ай көрінген кезде орындалатын Кидуш Левана, айды қасиеттеу. Талмуд (Санхедрин 42a) былай дейді:

«Жаңа айды өз уақытында баталаған адам Шехинаны қарсы алғанмен тең.»
(Вавилондық Талмуд, Санхедрин 42a)

Себебі айдың жаңаруы – Шехинаның жаңаруы. Біз түнгі аспан астында тұрып батаны айтқанда, жай ғана астрономиялық құбылысты белгілеп тұрған жоқпыз. Біз ғарыштық қалпына келу үдерісіне куә болып, өзімізді сонымен үйлестіріп тұрмыз.

Аризал Кидуш Левананың ең қолайлы уақыты Моцей Шаббатта (сенбі түні) екенін үйретеді, өйткені біз әлі Шаббаттың қосымша жанымен және оның рухани биіктігімен толы боламыз. Шаббаттың аяқталу қасиеттілігі мен айдың жаңаруының үйлесімі Шехинамен байланысу үшін ерекше қуатты сәт жасайды.

Қорытынды ойлар

Рош Ходеш бізге жаңару бір реттік оқиға емес, жаратылыстың құрылымына енгізілген үздіксіз ырғақ екенін үйретеді. Ай кеміп қайта оралады, Шехина жасырылып қайта ашылады, және осының бәрі арқылы қалпына келу уәдесі бұзылмай сақталады.

Каббалистер ай циклында бүкіл әлемнің тарихын көрді: бастапқы тұтастық, қажетті кішірею, ұзақ біртіндеп қалпына келу үдерісі және болашақта ай қайтадан күннің толық жарқырауымен жарқырайтын сәт. Бұл болашақ, олар үйреткендей, тек ғарыштық оқиға емес. Бұл – біздің санамыз, дұғаларымыз және айдың ең қараңғы сәттерінде де жарықты табуға дайын болуымыз арқылы жүзеге асыруға көмектесетін нәрсе.

Әрбір Рош Ходеш – шақыру. Қақпалар ашық. Шехина жаңарып жатыр. Ал біз, төменгі әлемде тұрып аспанға көз көтергендер, сол жаңаруға қатысу құрметіне ие боламыз.

Дереккөздер
Негізгі каббалистік дереккөздер

• Зоһар, Берешит парашасы (айдың кішіреюі және Малхут)
• Зоһар, Бо парашасы (Рош Ходеш өсиеті)
• Зоһар, Пинхас парашасы (Шехинаның жаңаруы; теке құрбандығы)
• Аризал, При Эц Хаим, Рош Ходеш қақпасы (Рош Ходештің рухани динамикасы)
• Рашаш, Нахар Шалом (Рош Ходеш дұғаларына арналған ниеттер)
• Бен Иш Хай, Екінші жыл, Вайикра парашасы (Рош Ходеш дәстүрлері мен заңдары)
• Хида, Море Б’Эцба (Рош Ходеш тәжірибелері)
• Рабби Нахман, Ликутей Моаран, Тора 6 және Тора 282

Талмудтық дереккөздер

• Вавилондық Талмуд, Хулин 60b (айдың кішіреюі; Құдай үшін өтеу)
• Вавилондық Талмуд, Санхедрин 42a (Кидуш Левана – Шехинаны қарсы алу)

Басқа дереккөздер

• Пиркей деРабби Элиезер, 45-тарау (Рош Ходеш және Израиль әйелдері)
• Сефер Йецира (айлар, әріптер, рулар және сезімдер сәйкестігі)